خزر ، مستقيم و در طرف خشكى [ به صورت ] مايل و منحرف است . از سواحل اين دريا ، چون شخص به طرف آذربايجان يا عراق عجم روانه گردد ، فورا از هواى بسيار گرم به هواى زياد معتدل داخل مىشود . در جنوب ايران ، بر خلاف آن ، از جانب مغرب و شمال [ غربى خليج ] ، ارتفاع زمين بتدريج كم مىشود . در كنار اين دريا بعضى امكنه منخفضه است كه از شدت گرما ، قابل سكنى نيست و در آن زيست نتوان كرد . چون از ساحل بالاتر روند ، متدرجا استنشاق هوا ممكن شود . اين نواحى تا طارم و تا ايوانكى و كازرون بسيار گرم باشد . در سواحل ، نخلهاى فراوان به عمل آيد . كوههاى آن حوالى ، در زمستان با برف مستورست . چون به طرف اصطخر و شيراز روند ، زمين ارتفاع گيرد و ديگر نخلى ديده نشود . امّا نارنج و مركبات به عمل آيد و فراوان باشد . زمستان [ در آنجا ] سرد ، امّا بىدوام است . در ماه ژانويه و فوريه ، برف غالبا در صحراها ببارد . با وجود اينكه شيراز در عرض بيست و نه درجه و شش دقيقه واقع است ، در عرض نيم درجه به طرف جنوب ، با مصر ، فرق دارد . چون بسوى يزد خواست روند ، ارتفاع زمين غير محسوس شود و در همين سطح تا اصفهان بماند . اصفهان در عرض سى و دو درجه و بيست و چهار دقيقه و سى و چهار ثانيه واقع است . بلادى كه در عرض واقع است ، غالبا بسيار گرم باشد . امّا در اصفهان مركبات به عمل نيايد . در موصل كه در عرض سى و شش درجه و بيست دقيقه است ، بسيار خوب به عمل آيد كه دو برابر از دريا و مملكت اصفهان دور تر باشد . بلادى كه در جنوب شرقى ايران واقع است ، بسيار گرمتر از بلاد طرف ديگرست . بعلّت انخفاض ارض و قرب جوار با مدار السرطان كه به مغستان ، مكران و بلوچستان رسد ، [ برخى نقاط ] در فصل تابستان تقريبا مسكون نباشد و ارتفاع ارض به طريق محسوسى نيست . [ در اينجا ] هوا ملايمت نگيرد ، مگر در نزديكى قندهار و سجستان . 3 . سبب سرماى زمستان از آنچه گفته شد ، چنين برآيد كه ممالك معتدلهء ايران آنهايى باشد كه مرتفعتر از ساير بقاع است و آنهايى كه اعتدال آنها به حسب عروض آنهاست . چون از قفقاز روانه گرديم ، مىبينيم تمام گرجستان و مملكت ايمرت و كريل تا حوالى درياى سياه ، و تالسيران ، داغستان و شيروان عليا تا قرب درياى خزر و ايالت ايروان و ارمنيهء عليا و آذربايجان و كردستان عليا و تمام عراق عجم و لرستان و حصه‌اى از فارسستان و كرمان و سجستان و قندهار و خراسان و